16.11.26

365 ματιές στη ζωή

της Βαρβάρας Χριστιά


Έργο του Γιάννη Στεφανάκι

Γιάννης Στεφανάκις, «365 χαϊκού», εκδ. Κουκίδα 2026

365χαϊ­κού, ένα για κά­θε μέ­ρα του χρό­νου, χω­ρι­σμέ­να και τα­κτο­ποι­η­μέ­να ανά­λο­γα με την επο­χή, σε τέσ­σε­ρις δια­φο­ρε­τι­κές ενό­τη­τες, ξε­κι­νώ­ντας από εκεί­νη της ελ­πι­δο­φό­ρας και αν­θο­φό­ρας Άνοι­ξης. Μια πλή­ρης πε­ρι­στρο­φή, μια πλή­ρης γω­νία 360 μοι­ρών, ένας κύ­κλος ζω­ής. Κά­θε επο­χή συ­νο­δεύ­ε­ται από ένα ζω­γρα­φι­κό έρ­γο του Στε­φα­νά­κι.

Ο Στε­φα­νά­κις δεν μπο­ρεί να απο­χω­ρι­στεί το πι­νέ­λο του όταν γρά­φει ποί­η­ση και τού­το ανα­φαί­νε­ται, εκ­πη­γά­ζει μέ­σα από τις ει­κό­νες που απο­τυ­πώ­νο­νται στα ποι­ή­μα­τά του. Η ποί­η­ση και η ζω­γρα­φι­κή δεν συ­νυ­πάρ­χουν απλώς, αλ­λά αλ­λη­λο­φω­τί­ζο­νται.

Πο­λυ­σχι­δής και πο­λυ­τά­λα­ντος, ανή­συ­χο πνεύ­μα, κι­νεί­ται με την ίδια άνε­ση ανά­με­σα στη ζω­γρα­φι­κή, τη χα­ρα­κτι­κή, την ει­κο­νο­γρά­φη­ση και την ποί­η­ση. Δεν εκ­φρά­ζε­ται μό­νο σε ένα καλ­λι­τε­χνι­κό πε­δίο, αλ­λά μέ­σα από δια­φο­ρε­τι­κές μορ­φές, οι οποί­ες φαί­νε­ται να συ­νο­μι­λούν με­τα­ξύ τους. Για αυ­τό τον λό­γο και στα χαϊ­κού του η ει­κό­να έχει τό­σο έντο­νη και κα­τα­λυ­τι­κή πα­ρου­σία. Ο ποι­η­τής βλέ­πει πρώ­τα με το μά­τι του ζω­γρά­φου και ύστε­ρα με­τα­φέ­ρει αυ­τό που εί­δε σε λί­γες λέ­ξεις.

Εκτός των άλ­λων και επει­δή έχω την τύ­χη να έχω γνω­ρί­σει εκ του σύ­νεγ­γυς τον Γιάν­νη Στε­φα­νά­κι, ομο­λο­γώ πως, δια­βά­ζο­ντας το βι­βλίο του, συ­νει­δη­το­ποιώ τη σύ­μπρα­ξη, τη συ­νο­δοι­πο­ρία του χα­ρα­κτή­ρα και της γρα­φής του.

Απλός, λι­τός, ει­λι­κρι­νής, γνή­σιος και ου­σια­στι­κός.

Και σε ποια άλ­λη μορ­φή ποί­η­σης, ανα­ρω­τιέ­μαι, θα μπο­ρού­σαν αυ­τά τα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά του να φα­νε­ρω­θούν πιο εμ­φα­τι­κά πα­ρά στα χαϊ­κού;

Την κά­θε μέ­ρα
κι από ένα χαϊ­κού
ανα­σταί­νω
.

Στιγ­μές σε δε­κα­ε­πτά συλ­λα­βές

Με δε­δο­μέ­νο πως ο στό­χος των Ια­πω­νι­κών χαϊ­κού εί­ναι να πα­γι­δεύ­σουν το εφή­με­ρο, να ανα­σκά­ψουν, να απο­κα­λύ­ψουν το ου­σια­στι­κό μέ­σα στο ασή­μα­ντο και να με­του­σιώ­σουν μια στιγ­μιαία πα­ρα­τή­ρη­ση σε εμπει­ρία, τό­τε θα έλε­γα πως τα χαϊ­κού του εν λό­γω βι­βλί­ου ανα­δει­κνύ­ουν ακρι­βώς αυ­τή την «ποι­η­τι­κή του ελά­χι­στου».

Επι­λέ­γο­ντας αυ­τή τη μορ­φή ποί­η­σης, μέ­σα σε 17 συλ­λα­βές, ο ποι­η­τής δεν έχει στό­χο να εξα­ντλή­σει το νό­η­μα, αλ­λά να το υπαι­νι­χθεί, δί­νο­ντας τη χα­ρά στον ανα­γνώ­στη να φτιά­ξει τη δι­κή του ει­κό­να, το δι­κό του συ­ναί­σθη­μα, ανά­λο­γα και με τις προ­σλαμ­βά­νου­σές του. Ρί­χνει το φως μέ­σα στην χα­ρα­μά­δα και από κει μπο­ρεί κα­νείς να απο­λαύ­σει έναν ολό­κλη­ρο κό­σμο.

Στιγ­μιαί­ες ει­κό­νες, οι­κο­νο­μία λό­γου και έντο­νη συ­μπύ­κνω­ση νο­ή­μα­τος.

Γκρί­ζα τα βου­νά
ανε­μο­γεν­νή­τριες
αί­μα στο φτε­ρό
.

Η φύ­ση, η ζωή, ο άν­θρω­πος στο επί­κε­ντρο

Η φύ­ση στο επί­κε­ντρο, μέ­σα στη σο­φία και την απλό­τη­τά της. Οι τέσ­σε­ρις επο­χές, ο αέ­να­ος κύ­κλος της ζω­ής, γί­νο­νται αφορ­μές για ποι­η­τι­κή πα­ρα­τή­ρη­ση και στο­χα­σμό. Άλ­λω­στε, κα­τά τον Αρι­στο­τέ­λη, «Ἡ φύ­σις μηδὲν ποιεῖ μά­την».

Κα­τ’ ανα­λο­γία, και στα χαϊ­κού της συλ­λο­γής τί­πο­τα δεν μοιά­ζει πε­ριτ­τό. Κά­θε λέ­ξη, κά­θε ει­κό­να, ακό­μη και κά­θε σιω­πή απο­κτά τη δι­κή της ανα­γκαιό­τη­τα. Όπως η φύ­ση κα­τορ­θώ­νει με τα ελά­χι­στα να δη­μιουρ­γεί το μέ­γι­στο, έτσι και το χαϊ­κού, μέ­σα στην πε­ριο­ρι­σμέ­νη έκτα­σή του, συ­μπυ­κνώ­νει μια ολό­κλη­ρη εμπει­ρία.

Οι τέσ­σε­ρις επο­χές εί­ναι ο κά­να­βος πά­νω στον οποίο σχε­διά­ζει, «ζω­γρα­φί­ζει» ποι­η­τι­κά, που βε­βαί­ως δεν εί­ναι απλά το φυ­σι­κό σκη­νι­κό των ποι­η­μά­των. Εί­ναι ο τρό­πος να μι­λή­σει για την φθο­ρά, την ανα­γέν­νη­ση, τη με­τα­μόρ­φω­ση, το εφή­με­ρο και το διαρ­κές.

Το φως σα­λεύ­ει
σαν οχιά στο κί­τρι­νο στά­χυ
τού κα­λο­και­ριού.

Και

Πό­σες βαρ­κού­λες
στα χέ­ρια σου παί­ζεις
και αυ­τές γλι­στρούν
.

Οι «βαρ­κού­λες» εδώ λει­τουρ­γούν και κυ­ριο­λε­κτι­κά και με­τα­φο­ρι­κά. Εί­ναι και παι­χνί­δι, στιγ­μή ξε­γνοια­σιάς, αλ­λά και υπό­μνη­ση πως κά­ποιες χα­ρές ή κά­ποιες ει­κό­νες δεν μπο­ρούν να κρα­τη­θούν για πά­ντα.

Με αυ­τή τη δι­πλή «λει­τουρ­γία» τα ποι­ή­μα­τα απο­κτούν μια ιδιαί­τε­ρη πο­λυ­ση­μία.

Ο ποι­η­τής δεν κά­νει προ­σπά­θεια να επι­βάλ­λει σε κά­θε ει­κό­να ένα νό­η­μα. Του­να­ντί­ον, με κά­ποιον μα­γι­κό τρό­πο, η ει­κό­να που δη­μιουρ­γεί μέ­νει ανοι­χτή, ρευ­στή και ρέ­ου­σα, αφή­νο­ντας στον κά­θε ανα­γνώ­στη τον χώ­ρο να την προ­σεγ­γί­σει με τον δι­κό του τρό­πο και να αντλή­σει το δι­κό του συ­μπέ­ρα­σμα.

Πέ­ρα όμως από τη φύ­ση και τις ει­κό­νες της, η συλ­λο­γή αφή­νει χώ­ρο και για τον άν­θρω­πο, τη ζωή, τη φθο­ρά, την αδι­κία, τη μα­ταί­ω­ση.

Να πο­ρεύ­ε­σαι
σε λά­θος αρίθ­μη­ση
ψά­χνο­ντας δρό­μο
.

Δεν κα­ταγ­γέλ­λει, δεν φω­νά­ζει, δεν δια­μαρ­τύ­ρε­ται. Με τις λέ­ξεις του πα­λεύ­ει να ομορ­φύ­νει τον κό­σμο, να πα­ρη­γο­ρή­σει, να δώ­σει θάρ­ρος και ψυ­χι­κή ανά­τα­ση. Έτσι, το χαϊ­κού δεν πε­ριο­ρί­ζε­ται στην απο­τύ­πω­ση μιας όμορ­φης στιγ­μής, αλ­λά γί­νε­ται τρό­πος να ρί­ξου­με το βλέμ­μα μας στον κό­σμο που οποίο ζού­με και να αντι­κρύ­σου­με τη θέ­ση του αν­θρώ­που μέ­σα σε αυ­τόν.

Ήταν μια μέ­ρα
δύ­σκο­λη δες το φως της
σβή­νει στο χά­ος
.

Η ποί­η­ση ως αντί­δο­το

Από το ανοι­ξιά­τι­κο λου­λού­δι μέ­χρι το χει­με­ρι­νό σκό­τος, από το φως μέ­χρι το χά­ος, από την ψυ­χι­κή ευ­ε­ξία έως τη μα­ταί­ω­ση, τα συ­ναι­σθή­μα­τα και οι εμπει­ρί­ες τού αν­θρώ­που απο­τυ­πώ­νο­νται στην ποί­η­ση του Στε­φα­νά­κι. Πα­ρα­τη­ρεί, κα­τα­γρά­φει και αφή­νει στον ανα­γνώ­στη την εμπει­ρία του ξυ­πνή­μα­τος των αι­σθή­σε­ων, δί­νο­ντάς του να ερ­μη­νεύ­σει τις ει­κό­νες μέ­σα από τη δι­κή του μα­τιά.

365 χαϊ­κού, 365 μι­κρές στά­σεις στον χρό­νο. Με δε­δο­μέ­νο πως τα χαϊ­κού εί­ναι η τέ­χνη τού να χω­ράς το με­γά­λο μέ­σα στο μι­κρό, ο ποι­η­τής φαί­νε­ται πως το κα­τέ­χει κα­λά, πως αυ­τό το μι­κρό δεν εί­ναι λί­γο, δεν εί­ναι φτω­χό, αλ­λά το απο­λύ­τως απα­ραί­τη­το, για να φα­νε­ρω­θεί το ου­σια­στι­κό, να απο­κα­λυ­φθεί το ση­μα­ντι­κό. Ψά­χνει τις λέ­ξεις και τις επι­λέ­γει με ακρί­βεια, έτσι που το «λί­γο» γί­νε­ται «πο­λύ» και το «μι­κρό», «με­γά­λο».

Ψά­χνω τη λέ­ξη
που θα πυ­ρο­δο­τή­σει
χι­λιά­δες πυρ­κα­γιές
.

Κλεί­νο­ντας το βι­βλίο του Στε­φα­νά­κι, συ­νει­δη­το­ποιείς πως, μέ­σα στη βια­σύ­νη της κα­θη­με­ρι­νό­τη­τας, κά­ποιες φο­ρές αμε­λείς να κοι­τά­ξεις γύ­ρω σου και άλ­λες, να κοι­τά­ξεις λί­γο πιο βα­θιά μέ­σα σου. Κι αυ­τή ακρι­βώς εί­ναι, μία από τις πιο όμορ­φες λει­τουρ­γί­ες της ποί­η­σής του. Ενερ­γο­ποιεί­ται σχε­δόν αθό­ρυ­βα μέ­σα σου, την ώρα που δια­βά­ζεις, και σε κα­λεί να ξα­να­δείς όσα προ­σπερ­νάς και να ξα­να­κού­σεις όσα, κά­ποιες φο­ρές, μέ­νουν μέ­σα σου θαμ­μέ­να ή ανεί­πω­τα.

Και τό­τε ο κύ­κλος των 365 ημε­ρών συ­νε­χί­ζει να επα­να­λαμ­βά­νε­ται, στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα δεν στα­μα­τά πο­τέ.

Ίσως, τε­λι­κά, αυ­τό να εί­ναι και το πιο πο­λύ­τι­μο που σου αφή­νει το βι­βλίο του Στε­φα­νά­κι. Έναν τρό­πο να περ­νά η ζωή από μέ­σα σου λί­γο δια­φο­ρε­τι­κά.

Μι­κρές δό­σεις ποί­η­σης, σαν ένα αντί­δο­το στην ασχή­μια των ημε­ρών, στη φθο­ρά, στη μα­ταί­ω­ση. Όχι για να αλ­λά­ξει τον κό­σμο, αλ­λά για να μας βοη­θή­σει να τον αντέ­ξου­με, να τον κοι­τά­ξου­με ξα­νά και μέ­σα από λί­γες λέ­ξεις, να ανα­κα­λύ­ψου­με πως ακό­μη και στις πιο δύ­σκο­λες μέ­ρες υπάρ­χει κά­τι που μπο­ρεί να μας θε­ρα­πεύ­σει, μια ει­κό­να, μια σκέ­ψη, εντέ­λει ένα ποί­η­μα.

https://www.hartismag.gr/hartis-95/biblia/365-maties-sti-zoi

 

Δεν υπάρχουν σχόλια: