15.11.26

Τi μπορούμε να περιμένουμε από τη δημιουργική γραφή;


Βαγγέλης Χατζηβασιλείου

 Ουάλλας Στέγκνερ (1909-1993)

 Ο Ουάλλας Στέγκνερ ένας από τους σημαντικότερους αμερικανούς πεζογράφους του 20ού αιώνα, αν και άγνωστος ακόμη στα καθ' ημάς, παρά τις μεταφράσεις του στα ελληνικά, έχει καταγραφεί ως εκπρόσωπος της κουλτούρας και του πολιτισμού των μεσοδυτικών πολιτειών. Γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1909 στην Αϊόβα και πέθανε στις 13 Απριλίου 1993. Μυθιστοριογράφος, διηγηματογράφος, ιστορικός,

δοκιμιογράφος και πανεπιστημιακός δάσκαλος. Συνέδεσε τη λογοτεχνία με την ιστορική μνήμη, την οικογενειακή ζωή, την ανθρώπινη ευθύνη και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ και επηρέασε βαθιά την εξέλιξη της δημιουργικής γραφής στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το μυθιστόρημά του Angle of Repose τιμήθηκε με το Βραβείο Πούλιτζερ το 1972.

Ο Στέγκνερ κατέχει ξεχωριστή θέση στην αμερικανική λογοτεχνία, επειδή υπερέβη τα όρια του περιφερειακού μυθιστορήματος, συνταιριάζοντας τον ρεαλισμό, την ψυχογραφία και την ιστορική έρευνα, καθώς και διερευνώντας τη σχέση ανάμεσα στην ατομική μοίρα και στις ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες.

Στο The Big Rock Candy Mountain(1943), αξιοποιεί αυτοβιογραφικά στοιχεία για να φωτίσει την οικογενειακή αστάθεια, την περιπλάνηση και την αποτυχία του αμερικανικού ονείρου. Στο Angle of Repose.(1971), θα αντιπαραβάλει διαφορετικές εποχές και αντιλήψεις για τη ζωή, για την εργασία και για τον γάμο, αναδεικνύοντας τις αντιφάσεις της δυτικής αμερικανικής εμπειρίας. Το μυθιστόρημα τιμήθηκε με το Πούλιτζερ το 1972. Τέλος, το Crossing to Safety (1987) προσφέρει μια ώριμη, στοχαστική θεώρηση της φιλίας, του γάμου, της αφοσίωσης και της φθοράς του χρόνου.

Αυτοβιογραφία και μυθοπλασία: Εξίσου σημαντικό είναι το μη μυθοπλαστικό έργο του. Ο Στέγκνερ αντιμετώπισε το φυσικό τοπίο όχι ως διακοσμητικό φόντο, αλλά ως αναπόσπαστο στοιχείο του πολιτισμού και της συλλογικής ταυτότητας. Η περιβαλλοντική του ευαισθησία θα ταυτιστεί με την κριτική της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης και την υπεράσπιση των άγριων περιοχών.

Ο νόμος της φύσης και το όνειρο του ανθρώπου, μετάφραση και εισαγωγή Γιάννης Παλαβός, επίμετρο Χρήστος Οικονόμου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, είναι μια διάλεξη του Στέγκνερ λίγο πριν από τον θάνατό του σχετικά με τη δημιουργική γραφή. Εκείνο το οποίο ενδιαφέρει στην πραγματικότητα τον συγγραφέα είναι ο δεσμός ανάμεσα στην αυτοβιογραφία και στη μυθοπλασία, θέμα το οποίο κατακλύζει επί των ημερών τόσο την ξένη και την ελληνική λογοτεχνία όσο και τις αναζητήσεις της θεωρίας και της κριτικής.

Ο Στέγκνερ δεν πιστεύει στις αγελαίες μεθόδους τις οποίες δίδασκαν στα νεανικά του χρόνια οι δάσκαλοι της δημιουργικής γραφής ούτε είναι οπαδός της πάση θυσία πρωτοτυπίας ή του τυφλού πειραματισμού. Πηγαίνει προς την πρωτοτυπία ή προς τον πειραματισμό μόνο αν το ζητούν οι ανάγκες του εκάστοτε συγκεκριμένου γραπτού του.

Σε ένα πλαίσιο σαν και το προηγούμενο, οι δικές του προδιαγραφές απαιτούν πρωτίστως διαφάνεια, καθαρές γραμμές, σαφήνεια και εποπτική θέαση. Όσο για την αυτοβιογραφία, αποτελεί τον πυρήνα και τον πυλώνα του μυθιστορήματος. Κάθε μυθιστόρημα όσο περίπλοκο κι αν καταλήξει, όσα προσωπεία και αν χρησιμοποιήσει, σε όποιες μεθόδους και αν βασιστεί, ξεκινάει από τον κόσμο του εαυτού και από την εμπειρία του εγώ. Η περιπλάνηση στην αμερικανική Δύση, η επαφή με την αγράμματη μητέρα και η δυσφορία με τον τυχοδιώκτη πατέρα είναι η βάση για όλα τα μυθιστορήματα του Στέγκνερ και αυτό μας λέει πολλά και για τις τωρινές υπερβολές, για τις εγκεφαλικού τύπου θεωρήσεις και για τις κατά κόρον αυθαιρεσίες που ξεστομίζονται κάθε τόσο όταν προσπαθούμε να μιλήσουμε περί αυτομυθοπλασίας. Υποδειγματική η μετάφραση του Γιάννη Παλαβού. Εύσημα στον ίδιο και στον Χρήστο Οικονόμου για την πυκνότητα και για την ευστοχία της εισαγωγής και του επιμέτρου.

*** *** ***

Αμετάφραστα διηγήματα του Στέφαν Τσβάιχ

Στέφαν Τσβάιχ (1881-1942)

Καθοριστική για τη ζωή και για το έργο του Στέφαν Τσβάιχ υπήρξε η περίοδος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918). Ο Τσβάιχ τάχθηκε υπέρ της ειρήνης και της συνεργασίας, απορρίπτοντας τον εθνικισμό που κυριαρχούσε στην Ευρώπη. Η στάση αυτή αποτυπώνεται τόσο στα δοκίμιά του όσο και στα λογοτεχνικά του έργα. Ανάμεσα στα γνωστότερα βιβλία του συγκαταλέγονται τα «Αμόκ» (1922), «Σκακιστική Νουβέλα» (1941) και η αυτοβιογραφία του «Ο Κόσμος του Χθες», που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του το 1942.

Η άνοδος του ναζισμού στη Γερμανία το 1933 επηρέασε δραματικά τη ζωή του. Τα βιβλία του απαγορεύτηκαν και ο ίδιος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αυστρία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στην Αγγλία και αργότερα μετανάστευσε στη Βραζιλία. Η εξορία, η κατάρρευση της Ευρώπης που αγαπούσε και ο φόβος για το μέλλον του πολιτισμού τον γέμισαν απαισιοδοξία. Στις 22 Φεβρουαρίου 1942, στην πόλη Πετρόπολις της Βραζιλίας, ο Τσβάιχ και η σύζυγός του Λότε έθεσαν τέλος στη ζωή τους. Παρά το τραγικό τέλος του, το έργο του δεν έχει χάσει μέχρι τις ημέρες μας τη δύναμή του.

Μετά «Το αστέρι πάνω από το δάσος» (2024), οι εκδόσεις Κριτική επανέρχονται με την «'Ανοιξη στο Πράτερ» (2026), μια δεύτερη συλλογή αμετάφραστων κειμένων του αυστριακού συγγραφέα. Στο νέο βιβλίο, τη μετάφραση του οποίου υπογράφει ο Απόστολος Στραγαλινός, συμπεριλαμβάνονται τρεις ιστορίες από την πρώτη περίοδο του Τσβάιχ («'Ανοιξη στο Πράτερ», «Ο έρωτας της Έρικα Έβαλντ», «Οστρακιά»), καθώς και το ημιτελές αριστούργημα «Βόντρακ», το οποίο ανακαλύφθηκε και κυκλοφόρησε μόλις το 1990.

Ο Τσβάιχ δεν ενδιαφέρεται απλώς να αφηγηθεί μια ιστορία - επιδιώκει να φωτίσει όσα κρύβονται πίσω από τις κοινωνικές μάσκες, τις επιθυμίες και τις επιλογές των ανθρώπων.

Στην ιστορία που δίνει τον τίτλο της στο βιβλίο, μια νεαρή γυναίκα που έχει απομακρυνθεί από την ταπεινή καταγωγή της, προκειμένου να ενταχθεί στον λαμπερό κόσμο της βιεννέζικης ελίτ, έρχεται αντιμέτωπη με το παρελθόν της.

Το Πράτερ, ως διάσημος χώρος αναψυχής της Βιέννης, λειτουργεί ως σκηνικό αντιθέσεων: η εξωτερική ζωντάνια και η ανοιξιάτικη ατμόσφαιρα συνυπάρχουν με την εσωτερική αμηχανία, με την ανασφάλεια και με τη δυσκολία της ηρωίδας να συμφιλιωθεί με τον εαυτό της. Η κοινωνική άνοδος δεν εξασφαλίζει απαραίτητα την προσωπική ευτυχία. Αντίθετα, όταν προϋποθέτει την απάρνηση της καταγωγής και της προηγούμενης ταυτότητας, μπορεί να μετατραπεί σε μια διαρκή προσπάθεια απόκρυψης. Οι άνθρωποι του Τσβάιχ δεν είναι καλοί και κακοί, αλλά πλάσματα αντιφατικά, που ψάχνουν να ξεφύγουν από τους περιορισμούς τους, συχνά πληρώνοντας ακριβά το τίμημα.

Στο «Ο έρωτας της Έρικα Έβαλντ», ο συγγραφέας αποδεικνύει την ικανότητα του να παρατηρεί τις μικρές ψυχικές μετατοπίσεις: έναν δισταγμό, μια προσδοκία, μια σιωπή που αποκαλύπτει περισσότερα από μια εξομολόγηση. Οι χαρακτήρες του εγκλωβίζονται ανάμεσα σε αυτό που αισθάνονται και σε αυτό που θεωρούν ότι οφείλουν να αισθάνονται. Στην «Οστρακιά» ο πόθος και το πάθος για κοινωνική αναγνώριση θα αποκτήσουν σκοτεινές διαστάσεις. Η νεανική φιλοδοξία και η ανάγκη αποδοχής μπορούν να οδηγήσουν σε οδυνηρές συνέπειες ενώ στο ημιτελές «Βόντρακ» η ανθρώπινη μοίρα συγκρούεται με την απρόσωπη γραφειοκρατία και την αναλγησία του πολέμου.

Με λεπταίσθητες περιγραφές και σταδιακή αποκάλυψη των κινήτρων των ηρώων του, ο Τσβάιχ δεν μένει ποτέ στην εξάντληση της πλοκής, εστιάζοντας από το τι συνέβη στο γιατί συνέβη και, κυρίως, στο πώς ζει ένα γεγονός εκείνος ο οποίος το υφίσταται.

Η μετάφραση του Απόστολου Στραγαλινού αποτελεί το ερμηνευτικό πλαίσιο μέσα από το οποίο ο αναγνώστης θα προσεγγίσει τα κείμενα. Η έκδοση, ας σημειωθεί, συγκεντρώνει έργα από την πρώιμη συγγραφική περίοδο του Τσβάιχ, προσφέροντας τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε θέματα και αναζητήσεις που θα αναπτυχθούν αργότερα στο έργο του.

Ο Τσβάιχ υπενθυμίζει ότι οι σημαντικότερες συγκρούσεις δεν εκτυλίσσονται πάντοτε μπροστά στα μάτια των άλλων. Συχνά συμβαίνουν σιωπηλά, μέσα στη συνείδηση, εκεί όπου η επιθυμία συναντά τον φόβο και η ανάγκη για μια καλύτερη ζωή συγκρούεται με το κόστος που απαιτεί η κατάκτησή της.

Τελικά, ο τίτλος μπορεί να διαβαστεί και συμβολικά: η άνοιξη υπόσχεται αναγέννηση, χωρίς να εγγυάται ότι έχουμε αφήσει πίσω όσα μας βαραίνουν.

*** *** ***

Η ποίηση του Χάρη Μεγαλυνού

Χάρης Μεγαλυνός (1951–2024)

Ο Χάρης Μεγαλυνός, λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Χαράλαμπου Κάτση, έχει διαγράψει μια ποιητική διαδρομή επικεντρωμένη στη γλώσσα, στην ιστορική συνείδηση και στους δεσμούς της κοινωνίας με τον χρόνο.

Η πρώτη εμφάνιση του ποιητή συνδέεται με το Κατ’ όναρ (1971), έργο που δημοσιεύτηκε στην Αντιανθολογία του Δημήτρη Ιατρόπουλου. Σε ένα περιβάλλον τεχνικών πειραματισμών και κοινωνικής αμφισβήτησης, ο Μεγαλυνός θα συνεχίσει με το Στον δρόμο της χώρας(1980), αναδεικνύοντας σηματοδοτεί τη σχέση της ποιητικής γραφής με τον τόπο και με τη συλλογική εμπειρία. Η έννοια της δεν χώρας οδεύει πέραν της γεωγραφίας, αγγίζοντας την καρδιά της Ιστορίας και των ποικίλων αντινομιών της.

Με το Το μήλον της έριδος(1983), ο Μεγαλυνός θα διερευνήσει την ελληνική ταυτότητα μέσω της παραπομπής στην αρχαία μυθολογία. Η αρχαιότητα, ωστόσο, δεν λειτουργεί ως νοσταλγικό ή ως ιδεολογικό καταφύγιο, αλλά ως ενεργό πεδίο διαλόγου με το παρόν. Στο Κοσμικόν πάθος(1992), ο έρωτας, η επιθυμία και η υπαρξιακή αγωνία εντάσσονται σε ένα καθολικό σύμπαν με τον χρόνο και με τη μνήμη να εισβάλλουν στο πεδίο με τη συλλογή Καλοκαίρια και ενιαυτοί (2002) ενώ στο Πενήντα(2018), ο ποιητής επανέρχεται στη μακρά διαδρομή της γραφής του. Η ποίηση του Χάρη Μεγαλυνού συνδυάζει το ερωτικό και το υπαρξιακό στοιχείο με τον κοινωνικό σαρκασμό και με ένα είδος ιστορικής θέασης.

Με τις Παραινέσεις για τον ύπνο, εκδόσεις Ίκαρος, ο Μεγαλυνός θα ολοκληρώσει μεταθανατίως την πορεία του, δείχνοντας πρωτίστως με ποιον τρόπο γίνεται το παιχνίδι της γλώσσας. Αντλώντας από τη δημόσια διοίκηση, από τις άπειρες λεπτομέρειες του καθημερινού βίου, από το πολιτικό λεξιλόγιο, από την ποιητική παράδοση του λυρισμού, από τον λόγο της δημόσιας ιστορίας και από την ποιητική της αιφνίδιας εξομολόγησης, ο Μεγαλυνός θα εκτρέψει, θα παραφράσει, θα διαστρέψει, θα υπονομεύσει, θα παρωδήσει, θα ανατρέψει, θα αναποδογυρίσει, θα μεταμορφώσει και θα εξουθενώσει κάθε στερεότυπο κοινωνικής συνομιλίας, οποιαδήποτε σύμβαση επιδιώκει να εμφανίσει ως θέσφατο μια εκ φύσεως ρευστή και αδιάκοπα μεταβαλλόμενη πραγματικότητα. Κι όταν η γλώσσα καταλήγει κορυφαίο δράμα της ύπαρξης, τότε και η ποίηση που αρθρώνεται ως οργανικός σκελετός της, μεταστοιχειώνεται σε τέχνη αιχμής:

ΣΠΕΤΣΩΝ 142

Αφήστε με στην Κυψέλη,

στην παλινδρόμηση των γεροντικών της κηλίδων

έτσι καθώς περπατούν σαν αυτοκίνητα

απ’ τη μιαν άκρη του πάρκου στην άλλη

ψάχνοντας ποιος ξέρει τι είδους φοροαπαλλαγές

στους κωδικούς των φακέλων.

Για να μη χαλάτε τη ζαχαρένια σας

αφήστε μου τα poste restante,

τη μεσοβασιλεία των συστημένων, τα δικόγραφα

που γράφονται στο γόνατο με το μανόν της δακτυλογράφου

που τα καταχώρισε να έχει περάσει στο μελάνι τους.

Αφήστε μου την πρωτοκόλληση στα υποκαταστήματα του ΙΚΑ,

τον ΣΔΟΕ που πίνει στο ποτήρι του σαν να ήταν σόδα με πάγο

τα κενά στη νομοθεσία των ημιυπαίθριων χώρων

πού μόνο με τη χωροταξία των χορταριασμένων τάφων

μπορεί να συγκριθεί.

Αφήστε με σε οποιοδήποτε Δέλτα του Φαλήρου ή του Νείλου,

στον ραδιοφάρο του Ελληνικού

με το ένα μάτι στις δεντροστοιχίες του ΠΙΚΠΑ

και το άλλο στους γυψαδόρους

πού περνάνε το πρώτο χέρι αστάρι στο Πανόραμα της Βούλας.

Αφήστε με ένα βήμα πιο πίσω,

στις σωληνώσεις του πεπιεσμένου αέρα, στα φρένα του ασανσέρ

να συλλαβίζω σε καρμπόν τα ονόματα στα κουδούνια των ενοίκων

ακριβώς όπως το φως του δημοτικού διαμερίσματος

σκανάρει την πιθανή ημερομηνία του θανάτου τους.

 

Η Συντακτική Ομάδα του KReport

Δεν υπάρχουν σχόλια: