Γεωγραφίες της μνήμης

Σπύρος Κακουριώτης

https://epohi.gr/articles/geografies-tis-mnimis/

Χρίστος Ζάνος «Μεσαρκά», εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2026

Πώς πραγματεύεται κανείς την απώλεια, χωρίς να υποπίπτει στον αυτοοικτιρμό; Πώς διαχειρίζεται την τραυματική εμπειρία του ξεριζωμού, χωρίς να καθηλωθεί στο πολιτισμικό τραύμα; Στην Κύπρο, απ’ όπου μας έρχονται οι τριάντα συν μία ιστορίες της Μεσαρκάς, αυτή η καθήλωση υπήρξε συνειδητή

επιλογή των κυρίαρχων ελίτ.

Μέσα από τη διαρκή ανάκληση της οδυνηρής εμπειρίας της εισβολής και της προσφυγιάς, οι κυπριακές ελίτ, συνυπεύθυνες για την πρόκληση του τραύματος, επιχειρούν, εδώ και πενήντα χρόνια, να καθορίσουν τη δημόσια ταυτότητα και τη μνήμη των προσφύγων του ’74, μετατρέποντάς την σε εργαλείο της δικής τους κυριαρχίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι σύντομες ιστορίες «σαν διηγήματα», όπως τις αποκαλεί ο συγγραφέας τους, Χρίστος Ζάνος, αποτελούν μια πολύτιμη κιβωτό αντι-μνήμης, μια διεργασία του πένθους που διεκδικεί την υπέρβαση του τραύματος και αντιστέκεται στη μετατροπή του σε πολιτικό εμπόρευμα προς πώληση…

Η Μεσαρκά του τίτλου, η Μεσαορία, είναι η μεγάλη πεδιάδα της Κύπρου, που ξεκινά από την Αμμόχωστο και φτάνει μέχρι τα δυτικά όρια της Λευκωσίας. Τόπος εύφορος, χάρη στη σκληρή δουλειά των κατοίκων, με λιγοστό, όμως, νερό, και καυτά, ξερά καλοκαίρια… Εκεί, στην κατεχόμενη σήμερα επαρχία της Αμμοχώστου, βρίσκεται η Μουσουλίτα, γενέθλιος τόπος του συγγραφέα. Αυτή είναι η σκηνή όπου διαδραματίζονται τα περισσότερα από τα αυτοβιογραφικά αυτά αφηγήματα, ένα ταπεινό χωριό λίγων δεκάδων κατοίκων, που λαμβάνει κάποτε μυθικές διαστάσεις.

Για τον Ζάνο, η Μουσουλίτα αντιπροσωπεύει μια Κύπρο πριν τον εθνικισμό· αντιπροσωπεύει την οργανική ενότητα της αγροτικής κοινότητας, των ανθρώπων που κοινή τους πατρίδα έχουν τη φτώχια. Εκεί που ζούσαν, «φτωχολογιά και εχούμενοι, σαν μια οικογένεια». Την ενότητα αυτή ρηγματώνει η ανάδυση του εθνικισμού, της ΕΟΚΑ ή της ΤΜΤ, που θα κάνει αρκετούς από τους χωριανούς να μη δίνουν ούτε νερό στον συγχωριανό τους, ούτε να του αφήνουν τόπο να διαβεί, όπως λέει περιγράφοντας τον κατατρεγμό των αριστερών, στοχαστικά μα χωρίς θυμό, σε διηγήματα όπως «Ο κορμός του ευκάλυπτου» ή «Η φουντάνα».

Η εμφύλια βία που συνοδεύει την ανάδυση του εθνικισμού, θέμα που ο συγγραφέας έχει πραγματευθεί λογοτεχνικά και στη συλλογή διηγημάτων Ιστορίες εν μέσω πυροβολισμών (Αλεξάνδρεια, 2023), βρίσκεται στο υπόστρωμα πολλών από τις αφηγήσεις της Μεσαρκάς, δείχνοντας με τρόπο απτό ότι το Κυπριακό αποτελεί μια μεταποικιακή ιστορία που δεν ξεκίνησε το 1974 αλλά πολύ νωρίτερα· ήδη από το 1958, η πεδιάδα της Μεσαορίας θα αποτελέσει το επίκεντρο σοβαρών επεισοδίων διακοινοτικής και ενδοκοινοτικής βίας.

Οι 30 πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις της συλλογής οργανώνονται γύρω από τη διήγηση της μητέρας του αφηγητή για τον ξεριζωμό του Αυγούστου του 1974, που συμπίπτει και με τον θάνατο του αδελφού του αφηγητή στον πόλεμο – η είδηση για τον οποίο είναι το θέμα του μοναδικού τριτοπρόσωπου αφηγήματος του βιβλίου. Γύρω από τον μονόλογο της μητέρας, τα διηγήματα κατανέμονται σε ένα πριν και ένα μετά: Ένα διόλου μυθοποιημένο πριν τον πόλεμο κι ένα τραυματικό, αλλά βαθιά επεξεργασμένο, μετά.

Ο συγγραφέας δεν γαντζώνεται από το τραύμα. Γνωρίζει ότι η οργανική ενότητα που ρηγμάτωσε η βία δεν μπορεί να αναβιώσει, παρά μόνο μέσα από τη λογοτεχνία, την τέχνη. Γνωρίζει με τρόπο οδυνηρό ότι η φανταστική γεωγραφία της Μεσαρκάς που κατασκευάζει μέσα από τα διηγήματά του, με τον Πεδκιά, τον ποταμό Πεδιαίο δηλαδή, και το γεφύρι του ή με τους τρεις ευκάλυπτους του Χαραλάμπη, η γεωγραφία της μνήμης, είναι ό,τι απομένει από μια ιστορικά κατακερματισμένη γεωγραφία, που με ιδιαίτερη ένταση χαράχτηκε πάνω στο σώμα του κάμπου.

Γνωρίζει, όμως, εξίσου καλά ότι ο διαχωρισμός των ανθρώπων, κείνο το «μεις πο ’δα, τζείνοι πο ’τζει», όπως λέγεται συχνά στην Κύπρο, δεν είναι μοίρα. Αντίθετα, πιστεύει ακράδαντα ότι η νεωτερική δημοκρατική κοινότητα αποτελεί το πλαίσιο που επιτρέπει την ειρηνική και δίκαιη συμβίωση των ανθρώπων, ανεξάρτητα από εθνοτική καταγωγή, θρησκεία, φύλο, φυλή ή ό,τι άλλο.

Με τη σκευή του θεατρικού σκηνοθέτη, με τις διακαλλιτεχνικές επαφές και συνεργασίες με τους τουρκοκύπριους συναδέλφους του, με το όλο έργο του, για το οποίο τιμήθηκε το 2022 από το ΑΚΕΛ με το βραβείο πολιτιστικής προσφοράς «Τεύκρος Ανθίας – Θοδόσης Πιερίδης», ο Χρίστος Ζάνος συνεχίζει να αγωνίζεται με τον τρόπο του για μια πραγματικά δημοκρατική δικοινοτική πολιτεία για όλους τους πολίτες της.