Μια πρόσκληση αποδοχής της ευαλωτότητας του ανθρώπου

Βαρβάρα Ρούσσου

https://epohi.gr/articles/mia-prosklisi-apodochis-tis-eyalototitas-toy-anthropoy/

Ηρώ Τριγώνη «Ανοιχτό σημείο», εκδόσεις: Κάπα, 2025

«Τα σημεία στίξης των κειμένων στο Ανοιχτό σημείο ακολουθούν, ως όφειλαν, τις εσωτερικές θερμοκρασίες της ύπαρξης· από την απώλεια, στη ζωή και στην αθανασία».

Έτσι ξεκινά η πρώτη ποιητική συλλογή της Ηρώς Τριγώνη, με ένα εισαγωγικό ποίημα ως αναγνωστική υπόδειξη. Αρχίζει αντίστροφα από την απώλεια-θάνατο για να οδηγηθεί προς την ανάκτηση της ζωής

και εντέλει να θέσει τους όρους ώστε μια απιθανότητα, η αθανασία, να φανεί ως πιθανή κατάσταση. Έτσι, ορίζεται και η τριμερής διάκριση της συλλογής: «Θάνατος» με 13 αριθμημένα ποιήματα, «Ζωή» με 17 έντιτλα και «Α-θανασία» ενιαία εκτενής ένστιχη σύνθεση.

Η αρχική αναφορά στη στίξη δεν αποτελεί τεχνική διευκρίνιση αλλά αποδίδει τη βασική ιδέα: στα ποιήματα για τον θάνατο τα σημεία στίξης απουσιάζουν ως μη συμβατά. Ο θάνατος δεν δέχεται παύσεις/αναπνοές/ρυθμούς. Όταν η ζωή επιστρέφει, η στίξη επανέρχεται με σειρά που δηλώνει τη σταδιακή επιστροφή στο ζην ως αποκατάσταση της τάξης: πρώτα κόμματα και στην τρίτη ενότητα τελείες.

Το «ανοιχτό σημείο» του τίτλου λειτουργεί τριπλά: ως ανοιχτό σημείο στίξης που φεύγει και επανέρχεται ως λεκτικά δομημένος τόπος, δηλαδή ζωντανό σώμα, εκεί που η γλώσσα ξαναπαίρνει θερμοκρασία ζωής (δεύτερη ενότητα)· και ταυτόχρονα ως υλικός σκηνικός τόπος συνάντησης του εαυτού με το υλικό του σώμα (τρίτη ενότητα). Η τελευταία φράση του εισαγωγικού ποιήματος: «Γιατί οι λέξεις, οι ιστορίες τους και οι “συνοδοί” τους –τα σημεία στίξης– είναι ζωντανοί οργανισμοί», θεμελιώνει μια ποιητική οντολογία. Οι λέξεις «πεθαίνουν/ξαναζούν», άρα η γραφή είναι πεδίο (ανα)κύκλωσης, ο ίδιος ο κοσμολογικός κύκλος ζωή-θάνατος.

Θάνατος, πένθος, ζωή

Στην πρώτη ενότητα («Θάνατος») στο ποίημα 3 εντοπίζεται μια πτυχή της έκφρασης του πένθους: το δάκρυ τολμά να «πάρει τους δρόμους/σε δημόσια θέα» και αυτό «συνιστά αδίκημα». Το πένθος εκλαμβάνεται ως ιδιωτική στιγμή και οι εκφράσεις του έχουν τους αποκλειστικά δικούς τους χώρους (νεκροταφεία, εκκλησίες, σπίτι). Όμως το εκτεθειμένο/δημόσιο πένθος και η σωματική του απόδειξη –δάκρυ– φαίνεται να διαρρηγνύει τη σύμβαση: δημοσιοποιείται οπότε και υπόκειται σε κοινωνικό έλεγχο: «…ε ναι λοιπόν αυτό/ συνιστά αδίκημα/ έρχονται κάτι αστυνομίες/ και σε επιπλήττουν για αρχή/ τα βλέμματα στα πρόσωπα/ οι μορφασμοί/ φτάνει μέχρι και εμπαιγμό./». Η δημόσια έκθεση του συναισθήματος αντιμετωπίζεται ως παράπτωμα, εφόσον το υποκείμενο που πενθεί διαφεύγει από την κανονικοποίηση της ομοιομορφίας («η κίνηση του/ προσώπου δεν/ βοηθάει να είσαι/ κούκλα/»), από τον κανόνα του ευ ζην με το άτομο να ζει σε συνθήκη εργασιακής απόδοσης, υλικών αγαθών, κατασκευής μιας ευτυχίας – αριστείας που απαιτεί συμμόρφωση. Το δημόσιο δάκρυ επιτρέπει την κοινοποίηση της ευαλωτότητας και ευθραυστότητας που «αποκαλύπτει/ προδίδει/ πως ρέει αίμα στη σάρκα σου». Το πένθος γίνεται επαναστατική πράξη και απόδειξη της ανθρωπινότητας.

 

Στο ποίημα «Ένα σύμφωνο», το πρώτο από την ενότητα «Ζωή», η ηχητική πλευρά των μη λεκτικών σημάτων, των φθόγγων όπως το επαναλαμβανόμενο «ζζζζζζ» ενός εντόμου, ταυτίζονται με τη θορυβώδη ζωή, σε αντίθεση με τον σιωπηλό θάνατο. Μάλιστα το σήμα της ζωής περιορίζεται σε ήχους από ένα ελάχιστο ον που υπενθυμίζουν ότι το ζωντανό σώμα, σε όποιο πλάσμα κι αν ανήκει, έχει αισθήσεις ακόμη κι αν δεν έχει λέξεις. Από την άλλη στο «Βίωμα», επιστρέφοντας στον κόσμο των λέξεων, επισημαίνεται το άλεκτο του βιωμένου πόνου: «Δεν έχει λέξεις το βίωμα». Ακολουθείται η ρητορική του άρρητου, επαναλαμβανόμενη ήδη από την αρχαιότητα σε ποιήματα, ότι δηλαδή ο πόνος αδυνατεί να λεχθεί, να μετασχηματιστεί σε λέξεις, ενώ την ίδια στιγμή ήδη το ποίημα τον έχει λεκτικοποιήσει.

Βασικό χαρακτηριστικό της συλλογής είναι η σωματικότητα και η υλικότητα του πένθους: από το πένθος ως ψυχική κατάσταση στο πένθος ως σωματική αντίδραση, το σώμα γίνεται η κατεξοχήν έδρα της συν-κίνησης: «με το θάνατό σου/ αλλάξανε θέση τα όργανα/ μετακόμισε το στομάχι/ η σπλήνα χάθηκε κάπου αριστερά/ το συκώτι πήγε κι άραξε στο κέντρο/». Η γραφή της Τριγώνη ξεκινά και επιστρέφει στο σώμα: τα δάκρυα είναι «το αλμυρό νερό που βγήκε από το σώμα μου» όπως αναφέρει το δεύτερο ποίημα του βιβλίου. Όμοια στο «Ιππόκαμπε» δηλώνεται ρητά ότι κάθε συναίσθημα έχει σημείο προέλευσης και εκβολής το σώμα: «Είμαστε σώματα […] Σε κάθε συνάντηση ζωής ή θανάτου/ αλλάζει ο μεταβολισμός μας». Στο «Ένα δυο τρία» από την ενότητα «Ζωή» το αίμα, ως βασικό συστατικό της ζωής, αντιδρά στις αισθητηριακές εμπειρίες και στις μνήμες.

Α-θανασία

Η ποιητική σύνθεση της τρίτης ενότητας συμπυκνώνει το υλικό που τροφοδότησε τα ποιήματα όλου του βιβλίου, καθώς ο πυρήνας του είναι η σύνδεση σώμα (εδώ πόδια) και χρόνος (εδώ κομβικές στιγμές). Η «Α-θανασία» είναι ένα ενιαίο ποίημα μια διαλεκτική σύνθεση, ταυτόχρονα αφήγηση, εξομολόγηση και αυτόνομος θεατρικός μονόλογος όπου το συναίσθημα άλλοτε λυρικά άλλοτε με μια προσγειωμένη στοχαστικότητα, ταυτίζει τη ζωή με τη διαδικασία του περπατήματος, γι’ αυτό και ο υπότιτλος «τα ποδαράκια». «Ο άνθρωπος περπατάει/ για να νιώθει/ να σκέφτεται/ να αποφασίζει». Η τρυφερότητα προς «τα ποδαράκια» που γίνονται το «πρόσωπο» στο οποίο η φωνή απευθύνεται, συνιστά μια απόσταση/διάσταση (εγώ απευθύνομαι σε μένα, σε δυο μέλη μου) και ταυτόχρονα ταυτότητα (εγώ/πόδια είμαι εγώ). Στην ενότητα αυτή επανέρχεται, μαζί με τη ζωή, και η στίξη-τελεία ως αναστοχασμός που οδηγεί στο ανοιχτό σημείο εκεί όπου θάνατος, ζωή συναντιόνται σε μια ιδιαίτερη αθανασία. Η συνάντηση γεννά την έννοια του μέλλοντος ως «μια βόλτα ακόμα», ενώ «οι ιστορίες γράφονται από τα πέλματά μας». Εντέλει και η ίδια η ζωή είναι τόπος απέναντι στο ου-τόπος του θανάτου.

Ιδιαίτερη μνεία οφείλεται, επίσης, στις τρεις φωτογραφίες του βιβλίου που ανοίγουν κάθε ενότητα και συνομιλούν με αυτήν.

Εντέλει, το Ανοιχτό σημείο επιδιώκει να συνδυάσει την ποιητική μεταποίηση του βιώματος με την απλότητα με την αφαίρεση κάθε φλυαρίας, τον ήρεμα στοχαστικό τόνο και την εστίαση στον πυρήνα των εμπειριών χωρίς ίχνος διδακτισμού ή λυρικής συναισθηματολογίας. Καθώς η συλλογή περνά από τον θρήνο στην επεξεργασία του τραύματος της απώλειας, στην αποδοχή και την επιστροφή στη ζωή αποτελεί μαθητεία, οδηγό επιβίωσης. Κι αυτό είναι η ανοιχτότητά της, η δυνατότητα της αναγνωστικής επικοινωνίας και μια πρόσκληση αποδοχής της ευαλωτότητας ως βασικό στοιχείο του ανθρώπου.