Aeneis delenda est*

Θανάσης Μήνας

https://epohi.gr/articles/aeneis-delenda-est/

Hermann Broch, Ο θάνατος του Βιργίλιου, μετάφραση: επιλεγόμενα Σοφία Αυγερινού, εκδόσεις Έρμα, 2025

Το έργο του Χέρμαν Μπροχ (1886 – 1951) θεωρείται από ορισμένους ως η καλύτερη εξέλιξη της επαναστατικής τεχνικής της ροής συνείδησης (stream of consciousness) του Τζέιμς Τζόις. Μετά τη

μετανάστευσή του στην Αμερική, όπου ολοκλήρωσε το πιο φιλόδοξο μυθιστόρημά του το 1944, ο Μπροχ στον Θάνατο του Βιργίλιου σαν να προσπάθησε να απαντήσει στο ερώτημα: Τι μπορεί να ακολουθήσει τον Οδυσσέα;

Ο συγγραφέας ξεκίνησε αυτό το βιβλίο έγκλειστος σε μια ναζιστική φυλακή, ως μια προσωπική προετοιμασία για τον θάνατο. Το ολοκλήρωσε ως αμερικανός πολίτης και ερευνητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Η τριλογία του για τη γερμανική ζωή πριν και κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι Υπνοβάτες, του είχε ήδη χαρίσει παγκόσμια φήμη, λίγα χρόνια πριν από το τέλος της ζωής του. Έτσι, το εύρος της προσωπικής και καλλιτεχνικής του εμπειρίας τον έχει προετοιμάσει για την παρούσα συγγραφή.

Ροή συνείδησης, επιθανάτιος ρόγχος

 

Ο Θάνατος του Βιργίλιου είναι ένα μοντερνιστικό μυθιστόρημα, το οποίο περιγράφει λεπτομερώς τις τελευταίες αγωνιώδεις ώρες της ζωής του διάσημου ρωμαίου ποιητή, μετά την επιστροφή του από την Αθήνα, με την υποκίνηση και τη συνοδεία του Καίσαρα Αυγούστου. Είναι μια πυκνή, έντονη και διεισδυτική μυθοπλαστική αφήγηση –που φτάνει ακόμη και σε φιλοσοφική-ψυχολογική ανάλυση– της απόφασης και του αιτήματος του Βιργιλίου στην επιθανάτια κλίνη να καεί το δικό του ημιτελές αριστούργημα, η Αινειάδα, μετά τον θάνατό του. (Αυτή η απόφαση αγνοήθηκε από τον Καίσαρα Αύγουστο, φίλο και προστάτη του Βιργιλίου, καθώς και πρωταγωνιστή σε αυτή την ιστορία.) Ο Βιργίλιος απεβίωσε το 19 π.Χ.

Η πλοκή αυτού του ποιητικού έπους είναι θα έλεγε κανείς φασματική. Η τελευταία περιπέτεια του άστεγου ποιητή του Μπροχ ξεκινά με την επιστροφή του στην πατρίδα από το πουθενά. Ο περιπλανώμενος, που είναι ασθενής, σχεδόν ψυχή χωρίς σώμα, φτάνει ως επιβάτης σε μια από τις γαλέρες του Καίσαρα Αυγούστου στο Βρενδήσιο, πόλη η οποία, παρά την όψη και τη βοή της, είναι επίσης φασματική. Οι δρόμοι και τα σπίτια είναι κοσμικά σαν να περιβάλλονται από έναν νεκρικό χώρο. Σε όλη του τη ζωή, ο Βιργίλιος έζησε σε μεγάλη απόσταση από την πραγματικότητα. Τώρα, με τη σφραγίδα του θανάτου ήδη χαραγμένη στο μέτωπό του, δεν έχει τίποτα να επιδείξει για το έργο της ζωής του εκτός από την Αινειάδα.

Με έναν πυρσό στο χέρι του, ένας σκλάβος οδηγεί αυτή τη νεκρική πομπή. Οδηγεί τον ζωντανό νεκρό μέσα από τους θορυβώδεις δρόμους του Βρενδήσιου. Ο Βιργίλιος, πεθαίνοντας, είναι γεμάτος με απελπισία για την πνευματική ζωή της αυτοκρατορίας. Ο σκλάβος τον συνοδεύει σε ένα δωμάτιο στο σπίτι του Καίσαρα. Ο θαυμασμός του είναι ευσεβής, αλλά η απροσμέτρητη απόσταση μεταξύ ενός ατόμου και ενός άλλου δεν μπορεί να διασχιστεί. Ο Βιργίλιος, κοιτάζοντας τις στέγες της ζοφερής πόλης, αναζητά, ακόμη και τη στιγμή της ακραίας αποσύνθεσης, την ενότητα με τα απροσμέτρητα μυστήρια της ζωής και του θανάτου, την αιωνιότητα μέσα, την αιωνιότητα έξω. Οι ελεγείες του για τον εαυτό του και την ανθρωπότητα είναι σαν τις περιστροφές των πουλιών και των αστεριών. Η παρόρμησή του είναι να καταστρέψει το μέγιστό του επίτευγμα, την Αινειάδα. Διασκεδάζει με ραψωδικές παραισθήσεις για τον σκλάβο που τον εγκατέλειψε και για μια ερωμένη που ο ίδιος είχε εγκαταλείψει, πριν από πολύ καιρό, στην αναζήτησή του για την πνευματική ζωή. Ανίκανος σωματικά, είναι τόσο ισχυρός ψυχικά που δημιουργεί το σύνολο του χώρου και του χρόνου, το σφαιρικό τραγούδι του κόσμου. Τελικά, και αυτός είναι ο θάνατός του, ο ποιητής νιώθει ότι μεταφέρεται σαν σε πλοίο στην καρδιά του σύμπαντος, η οποία μπορεί επίσης να μην είναι πουθενά.

Τέσσερα στοιχεία

Γραμμένο σε τέσσερα βιβλία, το καθένα από τα οποία πήρε τον τίτλο του από ένα από τα βασικά στοιχεία της φύσης, το μυθιστόρημα εξερευνά το μυαλό, την καρδιά και την ψυχή του καλλιτέχνη κατά την τελευταία νύχτα και μέρα του στη Γη. Το Βιβλίο Ι: Νερό – Η άφιξη, είναι ιμπρεσιονιστικό στην περιγραφή του ταξιδιού μέσα από τους πολυσύχναστους («όχλους») δρόμους του Βρενδήσιου με σεντάν από τα πλοία στο παλάτι του Καίσαρα Αυγούστου, με επικεφαλής το μυστηριώδες αγόρι, Λυκάνιο. Το Βιβλίο II: Φωτιά – Η κάθοδος καταθέτει τη βασανισμένη και βασανιστική πρόζα της πυρετώδους ψυχής του Βιργιλίου καθώς αγωνίζεται να κατανοήσει –να αποδεχτεί– την τελική του θέση ως ποιητή, φίλου του Καίσαρα, αγρότη και λόγιου, και ως ανθρώπου στον κόσμο ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους. Στο Βιβλίο III: Γη – Η προσμονή ακολουθούν οι μακροσκελείς, διαυγείς και περίπλοκοι διάλογοι –που διαδραματίζονται την επόμενη μέρα της άφιξής του, με φίλους, με έναν γιατρό και με τον ίδιο τον Καίσαρα Αύγουστο. Εδώ αντιμετωπίζει τον Καίσαρα και εκφράζει την επιθυμία του να καεί το έργο του μετά τον θάνατό του. Και, τέλος, στο Βιβλίο IV: Αέρας – Ο νόστος, ο Βιργίλιος αντιμετωπίζει την εμπειρία του θανάτου, ως αποχαιρετισμό και επιστροφή στην πατρίδα, σε έναν λυρικό και λαμπερό επίλογο.

Αν και ορισμένα σημεία είναι απείρως πιο δύσκολο να κατανοηθούν και να παρακολουθηθούν από άλλα (το Βιβλίο II είναι μάλλον το πιο απαιτητικό), ο Μπροχ κατάφερε να δημιουργήσει στη γλώσσα την ίδια τη δοκιμασία αγωνίας, επείγοντος και έντασης που ο Βιργίλιος μπορεί να είχε βιώσει στις τελευταίες 18-24 ώρες της ζωής του. Επίσης διατυπώνεται ένα συναρπαστικό επιχείρημα: ο Βιργίλιος, σύμφωνα με τον Μπροχ, έζησε στο τέλος μιας εποχής, και το γνώριζε (πολύ αργά). Η αγωνία του ήταν πραγματική και εξίσου πραγματικά (ουχί όμως «ρεαλιστικά») την αναπλάθει και ο Μπροχ.

 Η θέση του καλλιτέχνη

Το κλειδί για την απόλυτη περιφρόνηση του Βιργιλίου για την Αινειάδα βρίσκεται στον Χέρμαν Μπροχ και τη δική του απογοήτευση για την ποίηση και γενικά για τη σύγχρονη τέχνη. Όπως διερεύνησε στο προηγούμενο μυθιστόρημά του, τους Υπνοβάτες (1932), ο Μπροχ ήταν πεπεισμένος ότι ο Δυτικός Πολιτισμός βρισκόταν σε παρακμή.

 

Αυτές οι ανησυχίες συμφωνούν με όσα γνωρίζουμε για τον Βίργιλιο –τη φημισμένη διστακτικότητα και την αυτοαμφισβήτησή του, την τελειομανία του και τη φιλοσοφική και κοινωνική του μετριοπάθεια. Η χρήση της τεχνικής της ροής συνείδησης από τον Μπροχ εκθέτει αυτές τις ιδιότητες υπό το φως μιας νέας φιλοσοφικής εξέτασης. Όπως έκανε πριν από αυτόν ο Τζόις στο Πορτρέτο του καλλιτέχνη, ο Μπροχ στον Θάνατο του Βιργιλίου αναστοχάζεται πάνω στη θέση του καλλιτέχνη στον κόσμο.

 

*H Αινειάδα πρέπει να καταστραφεί.