ΠΩΣ ΣΥΝΟΜΙΛΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ; Δύο κείμενα της Χριστίνας Ντουνιά και του Κωνσταντίνου Αβράμη

Μετά το πρόσφατο αφιέρωμα του Parallaxi, «Μοιάζει όντως η σημερινή εποχή με το Μεσοπόλεμο;» (9/11/25),  όπου ιστορικοί αναφέρθηκαν σε γεγονότα, πρόσωπα και καθεστώτα,  η Θράκα κάνει ένα παρόμοιο αφιέρωμα όπου πανεπιστημιακοί, κριτικοί, λογοτέχνες και καλλιτέχνες εξετάζουν το ίδιο θέμα από πολιτισμική σκοπιά.

 Θυμίζουμε πως, εκτός από τις τεράστιες μηντιακές και τεχνολογικές αλλαγές, ο Μεσοπόλεμος

περιλάμβανε σημαντικά καλλιτεχνικά κινήματα (π. χ. γαλλικός υπερρεαλισμός, ελβετικό νταντά, σοβιετικός κονστρουκτιβισμός, γερμανική Βαϊμάρη, ιταλικός φουτουρισμός, αμερικανική αναγέννηση του Χάρλεμ, μεξικανική τοιχογραφία, βρετανικός μοντερνισμός,  μεσογειακός κλασικισμός) καθώς και φιλοσοφικά ρεύματα (π. χ. πρώιμος υπαρξισμός, λογικός θετικισμός, δυτικός μαρξισμός, σχολή Φρανκφούρτης, αναλυτική φιλοσοφία, πολιτισμικός πεσιμισμός).  Στο πλαίσιο αυτό, θα είχε ενδιαφέρον να να εξετάσουμε με ποιους τρόπους η λογοτεχνία, η τέχνη και η σκέψη του 21ου αιώνα συνομιλούν με αυτά τα κινήματα και ρεύματα.

 

Το αφιέρωμα επιμελούνται οι Βασίλης Λαμπρόπουλος,Ομότιμος Καθηγητής της Νεοελληνικής Έδρας Κ. Π. Καβάφη στο Πανεπιστήμιο του Michigan και Αθηνά Ρώσσογλου, ερευνήτρια και ιστορικός.

 

Στο δεύτερο μέρος του αφιερώματος παρουσιάζονται τα κείμενα της Χριστίνας Ντουνιά, Ομότιμης Καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) και συγγραφέα και του Κωνσταντίνου Αβράμη, σκηνοθέτη, δραματουργού και συνιδρυτή της εταιρείας θεάτρου dispositif.

 

 

 

Κρίση της ποίησης ή κρίση της εποχής; Με αφορμή τον Μεσοπόλεμο.

 

Γράφει η Χριστίνα Ντουνιά

 

Ο Μεσοπόλεμος, μια συναρπαστική,ταραγμένη περίοδος, αφήνει ισχυρό αποτύπωμα στον σύντομο και εξαιρετικά βίαιο 20ο αιώνα, κατά την διατύπωση του Έρικ Χομπσμπάουμ. Οι ευρωπαϊκές χώρες βγαίνουν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο με ρηγματωμένα συστήματα πεποιθήσεων, ιδεών και αξιών. Η αβεβαιότητα για το μέλλον κυριαρχεί, διογκώνονται τα προβλήματα που γεννούν οι κοινωνικές ανισότητες και οι πολιτικές του laissez faire ή, με σημερινούς όρους, η αυγή της παγκοσμιοποίησης και της κυριαρχίας του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου.Οι παραδοσιακές θεμελιώδεις ιδέες της ελευθερίας, της ισότητας, της αλληλεγγύης, της οικουμενικότητας, μοιάζουν πλέον κενό γράμμα, φενάκη, ενώ η οικονομική κρίση του 1929 παροξύνει την κατάσταση: ακρίβεια, ανεργία, τεράστιες κοινωνικές ανισότητες, πολιτική αστάθεια που εκδηλώνεται κυρίως με την κρίση των κοινοβουλευτικών συστημάτων.

 

Στην Ελλάδα, το κενό που δημιουργείται με την επώδυνη συντριβή των εθνικών οραμάτων μετά το 1922  προκαλεί στους λογοτεχνικούς και ευρύτερα πνευματικούς κύκλους μια πολύμορφη αλυσίδα αντιδράσεων. Μακριά  από τα κέντρα εξουσίας, πολιτικά ή οικονομικά, οι εκπρόσωποι της νέας γενιάς  σε μεγάλο βαθμό προλεταριοποιούνται, επιβιώνουν ως χαμηλά αμειβόμενοι δημοσιογράφοι, μεταφραστές, ηθοποιοί, και -στην καλύτερη περίπτωση- ως δημόσιοι υπάλληλοι.

 

Η κατάρρευσή της Μεγάλης Ιδέας βγάζει στην επιφάνεια βαθύτερες ρήξεις και ριζικότερες αλλαγές που χαρακτήριζαν όχι μόνον την ελληνική συγκυρία του Μεσοπολέμου αλλά ολόκληρη την ιστορική περίοδο που ονομάζουμε νεωτερικότητα. Οι νέοι ποιητές ζουν σε έναν κόσμο «απομαγευμένο», σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του Max Weber, χωρίς κανονιστικό καθεστώς που να αποτελεί συλλογική πολιτισμική, πνευματική και αξιακή εστία, χωρίς θεούς και συστατικούς μύθους, χωρίς κάτι να φωτίζει και να δείχνει το δρόμο: «σκοτάδι γύρω δίχως μια μαρμαρυγή», θα πει ο Κ. Γ. Καρυωτάκης, εκφράζοντας κάτι ανάλογο με την αίσθηση που βιώνει ο ήρωας στην πρώτη παράγραφο του καφκικού Πύργου. Στον σύγχρονο κόσμο ο ποιητής «δε βρίσκει πουθενά στέρεο έδαφος να πατήσει παρά στον εαυτό του», θα πει και ο Σεφέρης το 1936, προλογίζοντας τη μετάφραση της Έρημης χώρας του Τ. Σ. ¨Ελιοτ.

 

Το θεμέλιο της ποίησης είναι πλέον το αυτόνομο υποκείμενο που γίνεται ένα άλυτο αίνιγμα ακόμα και για τον εαυτό του και η ποίηση ένας λόγος που αναζητά τον άγνωστο συνομιλητή που θα την δεξιωθεί. Η «κρίση της ποίησης», η «παρακμή», η «άβυσσος», όροι που παραπέμπουν νοσταλγικά στο παρελθόν, είναι οι έννοιες με τις οποίες επιχειρούν να προσδιορίσουν αυτή τη νέα πραγματικότητα.

 

Σήμερα στο πνεύμα της Ντεκαντάνς εντάσσονται λογοτέχνες από τον Πόε και τον Μπωντλαίρ έως τον Ρεμπώ και τον νεαρό Γέιτς, και από τον Ουάιλντ και τον Ζιντ έως τον Λαφόργκ και τον Τζόυς. Αυτό συμβαίνει γιατί σε αυτό το καλλιτεχνικό ρεύμα η νεότερη κριτική διακρίνει όχι μόνο τις όψεις μιας εξαντλημένης και δυσφημισμένης λογοτεχνίας του fin de siècle, αλλά κυρίως την ανάδειξη μιας νέας αισθητικής, τη διάθεση της ρήξης με το λογοτεχνικό κατεστημένο, και την αντίθεσή τους με ορισμένες πλευρές της αστικής ιδέας της προόδου που συνδέονται με την εξουσία των κανόνων της αγοράς.

 

Η παρακμή και η νεωτερικότητα συμπίπτουν «στην κοινή απόρριψη της τυραννίας της παράδοσης», γράφει ο Matei Calinescu. Ουσιαστικά η Ντεκαντάνς [=Παρακμή] δεν οργανώνεται ποτέ σε σχολή. Παραμένει μια συνάθροιση διανοουμένων και καλλιτεχνών που αναγνωρίζονται και επικοινωνούν με ένα τρόπο υπόγειο, είναι όλοι αυτοί που μοιράζονται με την αμφισβήτηση της ιεραρχίας και την αντισυμβατική τους στάση μια συγκεκριμένη σύλληψη του κόσμου, όπου οι ταυτότητες είναι ρευστές και η επιθυμία για έντονες εμπειρίες κυριαρχεί στο φαντασιακό συχνά  και στον πραγματικό τους κόσμο.

 

Συγχρόνως προβάλλεται με μεγαλύτερη ένταση το αίτημα της αυτονομίας της τέχνης, ένα αίτημα που συνδέεται αφενός με την κριτική των παγιωμένων ιεραρχήσεων και ιδίως του κανόνα σχετικά με τον ρόλο και τη λειτουργία της τέχνης. Το αίτημα της ειλικρίνειας, της κατάθεσης μιας ποίησης που γράφεται με αίμα, το οποίο προβάλλουν τα έντυπα των νέων, είναι κρίσιμο για τη λογοτεχνία της πρώτης μεσοπολεμικής δεκαετίας. Ουσιαστικά δηλώνει τη δυσπιστία απέναντι στην ποίηση της μεγαληγορίας και των φορμαλιστικών ασκήσεων και αναδεικνύει την αξία της μετουσίωσης του βιώματος σε καλλιτεχνική δημιουργία.

 

Αυτή η διάθεση (Stimmung) που διατρέχει τον ελληνικό αλλά και τον ευρωπαϊκό μεσοπόλεμο δίνει τον τόνο και σε πολλά έργα και εκδηλώσεις της δικής μας εποχής. Η μεσοπολεμική ποίηση  του υπαρξιακού λυρισμού και της κοινωνικής αμφισβήτησης κατακτά όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον των νέων, ποιητών/ποιητριών και μουσικών. Η αγωνία της επιβίωσης, το δυσοίωνο μέλλον, η απειλή μιας παγκόσμιας σύρραξης, η ανάσχεση δημοκρατικών και εργασιακών κατακτήσεων και η επέλαση ενός νεοσυντηρητισμού, η κρίση των ιδεολογιών, η τεχνολογική επανάσταση, η ρηγματωμένη ηγεμονία της αστικής τάξης και η κρίσιμη καμπή στην οποία βρίσκεται o δυτικός κόσμος, αλλά και ολόκληρος ο πλανήτης, αποτυπώνεται με πολλούς τρόπους. Δεν ξέρω αν είμαστε «ανίατα μεσοπόλεμος», σίγουρα όμως έχουμε πολλά να μάθουμε από αυτόν.

 

 

 

Η Χριστίνα Ντουνιά είναι  Ομότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο

Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) και συγγραφέας.  Έχει

γράψει πολλά βιβλία, άρθρα και κριτικές. Τελευταία έργα της: Στη σαγήνη

του Ε. Α. Πόε (Γαβριηλίδης, 2019), Αργοναύτες και σύντροφοι: Όψεις του

λογοτεχνικού πεδίου στη δεκαετία του 1930 ( Εστία,  2020), Μ. Καραγάτσης, «Ο αγαπών σε Μίτιας». Γράμματα και ημερολόγια (επιμέλεια – επίμετρο) (Εστία, 2023), Το όνειρο και το πάθος. Κ.Γ. Καρυωτάκης( Εστία,  2025).

 

 

 

 

 

 

John Heartfield (Helmut Herzfeld) Noske schnallt den Säbel um 1932

 

 

 

 

Γράφει ο Κωνσταντίνος Αβράμης

 

οι γεννήσεις της δεκαετίας του 1990 ενηλικιωθήκαμε με κρατικούς φόνους και την άνοδο του νεοφασισμού, με πυρπολήσεις και μετα-αφηγήματα, με προσωρινές κρίσεις που απέβησαν μόνιμες. ένα ηχοτοπίο που εκκρεμεί από τη μία πολεμική κλαγγή στην επόμενη, χωρίς παύσεις ή σιωπές, χωρίς κενά στη σύλληψη, μονάχα με μία συμπαγή ορμή που διαλύει τα νεύρα, αλέθει τα οστά και εκκρίνει την ελπίδα πως «τελειώνει σύντομα» μόνο ως βαλβίδα αποσυμπίεσης

 

στις πιο ανελεύθερες των χωρών, οι παραστάσεις της επαναστατικής αντιγόνης ανεβαίνουν συχνότερα από το ευλογοφανές. γιατί οι άνθρωποι που κραυγάζουν συνθήματα εντός της θεατρικής αίθουσας, προστατεύουν και ξεκουράζουν τις φωνές τους εκτός αυτής. αραβική άνοιξη και μουσουλμανικός μεσαίωνας, μα η Αθήνα είναι βυθισμένη σε ακριβώς αυτόν τον μέσο αιώνα ανάμεσα στις υποτιθέμενες χρυσές εποχές. φυτεμένοι σε μια διαρκή αγρανάπαυση για να μπορέσουμε κάποτε να καρποφορήσουμε ξανά ― μα διαρκώς ματαιόσποροι

 

κι όλοι οι νεκροί; όλοι οι πνιγμένοι; πως κατηγοριοποιούν την χρονιά του θανάτου τους τόσα ονόματα αν όχι ως εμπόλεμη (και καθόλου μεσοπόλεμη); γιατί να μη μιλήσουμε για μια αμειψισπορά θανάτου, όπου ο μίας τυπολογίας πόλεμος εναλλάσσεται με τις εισβολές και τις γενοκτονίες για να τρέφεται το χώμα από διαφορετικούς ανά έτος ανθρώπους

 

κι όμως, ίδιος τρύγος και ίδιος θερισμός. κανένας κίνδυνος για τους προνομιούχους, καμία απώλεια για τους ιθύνοντες. άρα σε τι συνίσταται ο μεσοπόλεμος; πόλεμο έχουμε όταν οι ποιητές, σαν τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, αφήνουν κατά μέρους τον πειραματισμό, την έρευνα για νέες φόρμες, και επικεντρώνονται στη σαφήνεια και την απήχηση. έχουμε πόλεμο όταν ξέρουμε ποιος μας πολεμάει (ποιον πολεμάμε) και τότε οι ποιητές, σαν τον Μπέρτολτ Μπρέχτ, υποβαθμίζουν την τέχνη τους σε επιδραστικά, δοκιμασμένα τραγούδια που στρατεύουν δίχως αμφιβολίες για τον εκάστοτε εχθρό

 

συνέβη από τον διαμοιρασμό των ελληνιστικών βασιλείων ως την επιβολή της ρώμης. συνέβη ξανά από την παρακμή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ως την αποικιοκρατία. συνέβη ξανά από τις κλαγγές του Μαρινέττι μέχρι τη φυγή του Μπένγιαμιν και του Τσβάιχ. όταν η βία πολλαπλασιάζεται και εκρέει από τόσα πεδία που καταντά αόρατη, τότε δεν καθίσταται εφικτή η ταυτοποίηση του εχθρού και έχουμε μεσοπόλεμο. όταν η βία συγκεντρώνεται στο όνομα λίγων, τότε ταυτοποιείται και ονομάζεται πόλεμος. σε όλες τις εποχές, όσοι πωλούν όπλα χρειάζονται την αναγκαία συνθήκη που θα αυξήσει τις πωλήσεις τους. για αυτούς είναι που γίνεται σκοπός ο πόλεμος, και όχι μέσο

 

 

 

O Κωνσταντίνος Αβράμης γεννήθηκε το 1998 στην Αθήνα. Σπούδασε φιλοσοφία στο ΕΚΠΑ και φοίτησε στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα comparative dramaturgy and performance research στη Φρανκφούρτη και το Ελσίνκι. Έχει παρακολουθήσει εργαστήρια υποκριτικής, θεατρικής γραφής και σκηνοθεσίας, έχει συντονίσει θεατρικά εργαστήρια και έχει ασχοληθεί με το stand up comedy. Από το 2021 εργάζεται στο θέατρο και έχει σκηνοθετήσει τις παραστάσεις «αγωνία ιερή. στον αργαλειό της Εύας Palmer Σικελιανού», «/oRtI. ένας άνθρωπος μπορεί να σπάσει», «για το τρεμάμενο σώμα», «τέλματα/νεκροταφείο» και «tanikō». Έχει παρουσιάσει δουλειές του στην Ελλάδα, την Αγγλία, τη Γερμανία, συνεργαζόμενος με θέατρα, φεστιβάλ, φορείς και αρχαιολογικούς χώρους. Ως δραματουργός έχει συνεργαστεί με σκηνοθέτες και χορογράφους σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Ελσίνκι. Είναι συνιδρυτής της εταιρείας θεάτρου dispositif.

https://thraca.gr/2026/01/%cf%80%cf%89%cf%83-%cf%83%cf%85%ce%bd%ce%bf%ce%bc%ce%b9%ce%bb%ce%bf%cf%85%ce%bc%ce%b5-%ce%bc%ce%b5-%cf%84%ce%bf%ce%bd-%ce%bc%ce%b5%cf%83%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%bb%ce%b5%ce%bc%ce%bf-%ce%b4%cf%8d%ce%bf-2.html