Μια τριλογία για τους μηχανισμούς της απώλειας στο πέρασμα του χρόνου

https://epohi.gr/articles/mia-trilogia-gia-toys-michanismoys-tis-apoleias-sto-perasma-toy-chronoy/

Γιάννης Καλογερόπουλος

Μισέλ Φάις «Μεσοτοιχίες. Αθέατοι συγκάτοικοι», εκδόσεις: Πατάκη, 2025

Το έργο του Μισέλ Φάις, ενός σημαντικού, ιδιοσυγκρασιακού και πολυσχιδούς συγγραφέα, συγκροτεί ένα συγκεκριμένο και ευρύχωρο σύμπαν. Αποτελείται από μικρότερους και μεγαλύτερους πλανήτες, αυτόφωτα και ετερόφωτα σωματίδια, ένα ολόκληρο σύστημα που διέπεται από κάποιες ενιαίες γενικές αρχές ως προς την κοσμογονία και την κίνηση.

 

Έτσι, κάθε υπό παρατήρηση μεμονωμένο έργο οφείλει να εξεταστεί σε σχέση με αλλά και ανεξάρτητα από το όλο, απαλλαγμένο από κάθε υπόνοια τυχαιότητας. Με όρους συγγραφικούς, παρά αστρονομικούς, κάθε επόμενο θραύσμα δημιουργίας συνομιλεί ευθέως ή πλαγίως με όσα προηγήθηκαν. Την ίδια στιγμή, κάθε τέτοιο θραύσμα δύναται να αποτελέσει την πρώτη επιφάνεια προσγείωσης για τον αναγνώστη.

Τον περασμένο Νοέμβρη κυκλοφόρησαν οι Μεσοτοιχίες, συνοδευόμενες από τον υπότιτλο Αθέατοι συγκάτοικοι. Με αυτή τη συλλογή κειμένων, μικρών ή μεσαίων διηγημάτων/στιγμιοτύπων/κατόψεων χώρου, ολοκληρώνεται μια άτυπη τριλογία που περιστρέφεται γύρω από τους μηχανισμούς της απώλειας στο πέρασμα του χρόνου. Των Μεσοτοιχιών είχαν προηγηθεί τα Εξουθένωση. Ντοκιμαντέρ ονείρων (2022) και Αμήν. Προσευχές στο Κενό (2024).

Υπαρξιακά δωμάτια

Ο εξοικειωμένος με το φαϊσικό σύμπαν αναγνώστης διακρίνει κάποιες σταθερές, με κύρια εκείνη της ενίοτε επαναλαμβανόμενης προλογικής σκηνοθετικής οδηγίας γύρω από τον χωροχρόνο, συνοδευόμενης από απαραίτητες σκηνογραφικές σημειώσεις.

Παράδειγμα: «Άντρας γύρω στα εβδομήντα, κορίτσι γύρω στα δέκα. Ο άντρας μπροστά στο λάπτοπ, το κορίτσι βλέπει ταινία στην τηλεόραση» ή «Ένα οποιοδήποτε δωμάτιο, οπουδήποτε. Στο κέντρο υπάρχει ένας μικρός τύμβος από παπούτσια». Σε κάθε ένα από τα εκατό δωμάτια –όπως για παράδειγμα: της αγάπης, της εξαφάνισης, του αποτυχημένου, του αφανιστή ιστοριών, του χρόνου, του ντετέκτιβ, των προσευχών, των μετακομίσεων, του λογιστή– ένα μικρό σύμπαν τίθεται σε λειτουργία, ένα ελάχιστο στιγμιότυπο, περιγραφικό ή διαλογικό, ικανό ωστόσο να λειτουργήσει ως η κορυφή του παγόβουνου, παρότι τα κρόσσια με το παρελθόν δεν είναι ορατά, έτσι όπως το δωμάτιο είναι λουσμένο στο εκτυφλωτικό φως ενός προβολέα. Κάθε δωμάτιο, επίσης, γειτνιάζει με τα υπόλοιπα, συνθέτουν όλα μαζί ένα ιδιότυπο συγκρότημα υπαρξιακών δωματίων, ταυτόχρονα αυτόνομα και άρρηκτα συγκοινωνούντα. Αυτή, όμως, είναι η κάτοψη της υπαρξιακής συνθήκης, της γειτνίασης, του εγκιβωτισμού, ακόμη και της παραπλάνησης του ατομικού, του συλλογικού, του φαντασιακού και του ρεαλιστικού, του μέσα και του έξω, του εγώ, του εμείς και του εσείς οι άλλοι, του ονείρου και της γραφειοκρατίας, της κόλασης, της μνήμης, της αμνησίας, του ενθάδε και του επέκεινα.

Η εξοικείωση διόλου δεν επιβάλλει την επανάληψη, τη στείρα και την ανέμπνευστη εκδοχή της, η εξοικείωση με το ανοίκειο της πρόσληψης του κόσμου από τον Φάις ασκεί μια τρομακτική σαγήνη. Τρομακτική η γοητεία, καθώς η επίδρασή της περνά μέσα από κανάλια τρόμου, υπαρξιακής αγωνίας, νεφελωμάτων των οποίων το φιλτράρισμα στο φως δεν είχαμε καν φανταστεί. Αν τα όνειρα τρέφονται από το ασυνείδητο και οι προσευχές ταυτόχρονα από αγωνία και ελπίδα, τα δωμάτια τα ενοικούμε (ή μήπως μας κατοικούν;), βρισκόμαστε εκεί, παρατηρητές και πρωταγωνιστές, αντιμέτωποι παρά τον όποιο υποτιθέμενο ορθολογισμό με το ανορθολογικό, το ξαφνικό, το αναπάντεχο, το παραισθητικό, το ανεξήγητο. Δωμάτια στα οποία παρότι μόνοι μας, ή σχεδόν μόνοι μας, παρά την αίσθηση οικειότητας και στέρεου, γνώριμου εδάφους, βαθιά μέσα μας γνωρίζουμε καλά πως είναι δωμάτια μεταμορφώσεων, εκδοχές και ομοιώματα άλλων αντίστοιχων δωματίων, αλλά και σε τι βοηθάει άραγε αυτή η διαπίστωση της αέναης ετερότητας…

 

Αυτομυθοπλασία και ιδιότυπη εξωστρέφεια

 

Παρότι η εμφάνιση του Φάις στα λογοτεχνικά πράγματα, το 1994 με την Αυτοβιογραφία ενός βιβλίου, ήταν ακριβώς αυτό για το οποίο ο τίτλος προσιδιάζει, ένα μυθιστόρημα αυτοβιογραφικό, αλλά και μεταμοντέρνο, χαρακτηριστικά που δεν έπαψαν να ενυπάρχουν στην περαιτέρω διαδρομή του, ακόμα και όταν η φόρμα μίκραινε ή τα πρόσωπα έμοιαζαν άλλα από το συγγραφικό εγώ, έχω την αίσθηση πως στις Μεσοτοιχίες έχουμε ίσως την πλέον μύχια εκδοχή του δημιουργικού καμβά του Φάις. Μην πάει, ωστόσο, το μυαλό σας σε μια μοδάτη αυτομυθοπλαστική συνθήκη ή σε μια παραδοσιακή φόρμα αυτοβιογραφίας.

Τα δωμάτια, προείπα, έχουν μια συλλογική, πανανθρώπινη μνήμη, παρά την όποια εσωτερική, μινιμαλιστική σκηνογραφία, παρά την όποια φαινομενικά διαφορετική χρήση και βίωση του αφηγηματικού υποκειμένου εντός τους.

Ταυτόχρονα, εκτός από έντονα αυτοβιογραφικές και αυτομυθοπλαστικές, οι Μεσοτοιχίες διαθέτουν μια ιδιότυπη εξωστρέφεια, μια σύνδεση με τον έξω και γύρω ρευστό και δυσοίωνο κόσμο, παρότι αυτός δεν ονοματίζεται, δεν προσδιορίζεται με ακρίβεια, δεν στριμώχνεται, ο Φάις τα καταφέρνει να μετεωρίζεται σε ένα διπλό ταμπλό: στο μέσα και το έξω, στο από μέσα και το απέξω, αν προτιμάτε, στο εγώ του δημιουργού και το εσύ του αναγνώστη. Ο εγκλωβισμός στις Μεσοτοιχίες υπάρχει, αλλά δεν είναι του δημιουργού που άτεχνα χτίστηκε μέσα στο εύρημά του, αλλά του αναγνώστη, που παρότι παρακολουθεί μακρόθεν και νιώθοντας ασφαλής μια συνθήκη δωματίου, με όρους αρκούντως θεατρικούς, στην οποία η πόρτα, το παράθυρο, η όποια έξοδος δεν εμφανίζεται ποτέ, νιώθει γνώριμα και οικεία, νιώθει κάποιες στιγμές ένα καθρέφτισμα εαυτού και κόσμου, την αντανάκλασή του.